Gãy mâm chày là gì?
Gãy mâm chày là gãy xương đầu trên của xương chày, phạm mặt khớp gối. Đây là một trong các gãy xương hay gặp trong tình trạng tai nạn giao thông ở nước ta hiện nay. Khi bị gãy mâm chày bệnh nhân sẽ không thể đi lại được, mất hoàn toàn chức năng khớp gối. Việc điều trị gãy mâm chày cũng hết sức khó khăn, do đây là một tổn thương khó. Nếu điều trị không dúng đắn, sẽ để lại di chứng hết sức nặng nề.
Đặc điểm giải phẫu mâm chày?
- Mâm chày là nơi bám của nhiều cấu trúc quan trọng như các dây chằng và gân cơ vùng gối.
- Mặt khớp mâm chày ngoài có hình dạng lồi, trong khi phía mâm chày trong có hình dạng lõm.
- Hệ thống cơ ở khoang trước đùi bám vào mắt trước ngoài mâm chày, trong khi hệ thống gân chân ngỗng bám ở mâm chày trong.
- Cơ sinh học: mâm chày trong chịu 60% lực khớp gối.
Cơ chế gãy mâm chày
- Bệnh sử: cần khai thác cơ chế chấn thương giúp biết được hướng lực gây tổn thương giúp ích tiên lượng tổn thương phần mềm đi kèm. Ví dụ: lực tác động vào mặt ngoài gối làm gối vẹo ngoài có thể kèm theo tổn thương dây chằng bên trong của khớp gối, trong khi đó hướng lực gây tổn thương làm gối duỗi quá mức thường kèm theo tổn thương dây chằng chéo và tổn thương mạch máu. Lực tác dụng dọc trục cẳng chân với khớp gối đang ở tư thế duỗi có thể làm tổn thương mặt sụn nhiều và phần mềm sưng nề nhiều.
- Tuổi và chất lượng xương cũng ảnh hưởng xương gãy. Một bệnh nhân tuổi vị thành niên hệ xương chưa trưởng thành có thể kèm tổn thương sụn tiếp hợp. Ở người lớn tuổi, chất lượng xương kém thường kèm gãy nát.
- Bệnh lý kèm theo: đái tháo đường, bệnh lý mạch máu, suy tim… hay thói quen: hút thuốc lá, nghiện rượu đều ảnh hưởng đến sự lành xương và lành vết thương.
Các Bác sĩ sẽ khám lâm sàng một cách cẩn thận
- Cần khám tìm các dấu hiệu đe dọa tính mạng bệnh nhân hoặc đe dọa sự sống còn của chi bị tổn thương và xử trí ngay. Tỷ lệ tổn thương động mạch khoeo tăng kèm theo tổn thương khớp gối nặng, cần được phát hiện và can thiệp phẫu thuật cấp cứu để cứu chi bị tổn thương.
- Cần lưu ý các vết thương quanh gối, sưng, biến dạng, mất vững, tiếng lạo xạo.
- Bắt mạch mu và hoặc mạch chày sau, tình trạng sưng, căng của các khoang vùng cẳng chân để giúp phát hiện tổn thương mạch máu hay có biến chứng chèn ép khoang?
- Các dấu hiệu chắc chắn gãy xương: biến dạng, cử động bất thường, tiếng lạo xạo vùng mâm chày. Các dấu hiệu không chắc chắn: sưng, đau, bầm tím.
- Khám thần kinh về cảm giác và vận động, có thể khám lặp đi lặp lại nhiều lần để phát hiện tổn thương thần kinh đi kèm hay dấu hiệu thần kinh của chèn ép khoang.
- Tổn thương sụn chêm và dây chằng thường gặp
Một vài cận lâm sàng có thể được thực hiện:
- X quang tư thế thẳng trước sau, tư thế nghiêng vùng gối cho chẩn đoán gãy mâm chày.
- Chụp gối tư thế xoay trong hay xoay ngoài giúp thấy rõ hơn tổn thương sụn ở mặt trước hay mặt sau của mỗi mâm chày.
- Chụp CT SCAN: thấy rõ mức độ gãy nát, gãy lún thường không thấy rõ trên x quang thường qui. Hình ảnh tái tạo không gian ba chiều càng giúp thấy rõ hình ảnh giải phẫu đại thể xương gãy.
- Chụp cổng hưởng từ MRI: hình ảnh MRI giúp thấy rõ tổn thương phần mềm: sụn chêm, dây chằng.
- Siêu âm mạch máu và động mạch đồ: chỉ định khi có nghi ngờ tổn thương động mạch cần phục hồi.
Lựa chọn điều trị gãy mâm chày bao gồm:
Điều trị bảo tồn cho các gãy mâm chày không di lệch hoặc di lệch ít. Có thể bó bột hay nẹp bột đùi bàn chân hay nẹp Zimmer. Bệnh nhân được theo dõi tại cơ sở y tế vài ngày, theo dõi phát hiện tổn thương mạch máu. Bệnh nhân được phép đi 2 nạng không chống chân đau, tập gồng cơ trong bột, tập vận động khớp háng. Sau đó bó bột Sarmiento tập đi chịu lực tăng dần, tập lấy tầm vận động khớp gối. Bỏ bột sau 12-16 tuần tuỳ thuộc dấu hiệu lành xương trên XQ. Cần chú ý phát hiện tắc mạch khoeo muộn có thể lên đến 3 tuần sau gãy. Các thuốc kháng viêm, giảm đau, chống phù nề, can xi sẽ giúp bạn phục hồi nhanh hơn.
Điều trị phẫu thuật chỉ định khi điều trị bảo tồn thất bại hay bệnh nhân bị gãy hở, chèn ép khoang, tổn thương mạch máu thần kinh hay gãy di lệch mặt khớp nhiều. Ngày nay, việc phẫu thuật sẽ giúp bệnh nhân phục hồi nhanh hơn, sớm quay lại cuộc sống hằng ngày hơn so vơi điều trị bảo tồn.
Biến chứng của gãy mâm chày:
- Viêm khớp/ thoái hóa khớp sau chấn thương
- Cứng khớp
- Nhiễm trùng
- Chậm lành xương – cal xương lành xấu
- Hoại tử da
- Tê do tổn thương thần kinh
- Mất chân do tổn thương mạch máu nhưng phát hiện trễ
