Cấu trúc cột sống
Cột sống con người thường có từ 34 đến 35 đốt. Tuỳ vào đặc điểm từng đoạn, cột sống được chia từ trên xuống gồm 7 đốt sống cổ, 12 đốt sống lưng, 5 đốt sống thắt lưng, 5 đốt sống cùng và 4 đến 5 đốt sống cụt. Từ trên xuống, các đốt sống có kích thước tăng dần. Đặc điểm này phù hợp với sinh lý là con người đứng thẳng trên hai chân, các đốt sống bên dưới chịu một trọng lượng nặng hơn bên trên, nên cần có kích thước lớn hơn. Tủy sống chiếm khoảng 50% không gian ống sống. Phần còn lại là dịch não tủy.
Chức năng cột sống
Cột sống có hai chức năng chính là: trụ cơ thể thực hiện chức năng vận động, khi chấn thương có thể làm cột sống mất vững và do đó mất chức năng nâng đỡ cơ thể và bảo vệ tủy sống và các rễ thần kinh, khi bị chấn thương có thể gây tổn thương thần kinh
Ý nghĩa của sự sơ cứu, cấp cứu đúng cách
Chấn thương cột sống tùy vào mức độ nặng nhẹ mà có thể có các biến chứng như mất vững cột sống, tổn thương thần kinh… Đặc biệt tổn thương thần kinh có thể là nguyên phát do lực chấn thương ban đầu, cũng có thể là thứ phát do sơ cứu vận chuyển không đúng quy cách. Do đó, việc sơ cứu và cấp cứu đúng cách sẽ hạn chế tổn thương nặng thêm tạo điều kiện thuận lợi cho việc điều trị và phục hồi. Sơ cứu và cấp cứu đúng cách còn giúp phòng ngừa các biến chứng do nằm lâu như viêm phổi, suy kiệt, loét chèn ép…
Sơ cứu tại hiện trường
Chấn thương cột sống có thể nằm trong bệnh cảnh đa thương nên sơ cấp cứu cũng tuân thủ thứ tự ưu tiên: hô hấp, tuần hoàn, thần kinh… Trong trường hợp bệnh nhân tỉnh táo, chấn thương đơn giản có thể hỏi kỹ bệnh nhân về dấu hiệu đau tại vùng cột sống cổ, cột sống ngực và đặc biệt vùng nối ngực – thắt lưng… để tìm xem có chấn thương cột sống kèm theo.
Đối với các trường hợp bệnh nhân đa thương hoặc bệnh nhân hôn mê sau chấn thương thì phải xem như bệnh nhân có chấn thương cột sống (cổ, ngực và thắt lưng) cho đến khi có bằng chứng ngược lại. Tức là nạn nhân phải được đặt nằm ngữa trên mặt phẳng (ván hoặc băng ca có độn lót nệm mỏng hoặc mền vải, tránh nằm trực tiếp trên váng cứng trong thời gian dài dễ gây loét chèn ép). Cột sống cổ nên được cố định bằng cách đặt hai túi cát hai bên hoặc mang nẹp cổ. Khi di chuyển nạn nhân phải giữ cho cột sống nạn nhân luôn thẳng, tránh gập hoặc xoắn vặn nhất là cột sống cổ và cột sống thắt lưng.
Nếu có điều kiện, nên gọi xe cấp cứu để đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất vì có đội ngũ y tế cấp cứu chuyên nghiệp. Nếu không có điều kiện có thể dùng các phương tiện vận chuyển bên ngoài nhưng vẫn nên đảm bảo các nguyên tắc nêu trên.
Nhận biết và phòng ngừa các biến chứng của chấn thương cột sống
Biến chứng viêm tắc đường hô hấp
- Là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong
- Các yếu tố thuận lợi như liệt cơ hô hấp, ứ động chất thảy đường hô hấp, vệ sinh răng miệng, giảm sức đề kháng, môi trường bệnh viện có nhiều vi khuẩn kháng thuốc…
- Phòng ngừa: từ những ngày đầu cần tập thở, tập ho khạc đàm nhớt, vệ sinh thân thể, buồng bệnh, phòng bệnh, chăm sóc răng miệng mỗi ngày, bổ sung dinh dưỡng đầy đủ…
Biến chứng loét chèn ép
- Là biến chứng gây suy kiệt, cản trở phẫu thuật điều trị cột sống
- Thường xảy ra do không xoay trở thích hợp, vệ sinh kém, không được độn lót thích hợp
- Các vị trí hay bị loét: gáy, xương bả vai, vùng xương cùng, vùng mấu chuyển lớn, gót chân… đối với bệnh nhân liệt đã ổn định, tập ngồi có thể loét vùng u tọa hai bên.
- Phòng ngừa: nằm nệm thích hợp, xoay trở mỗi 1,5 – 2 giờ lần 24/24 giờ, vệ sinh thân thể, giường bệnh…
Suy sụp tinh thần
Là biến chứng luôn có, ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình điều trị và ít được quan tâm nhất. Khi suy sụp tinh thần sẽ kéo theo một loạt các hệ lụy như không hợp tác điều trị (kết quả phục hồi kém), ăn uống kém (suy dinh dưỡng, giảm sức đề kháng, dễ nhiễm trùng…)
Điều trị phẫu thuật
Do chấn thương cột sống có thể đưa đến ba hậu quả cơ bản là chèn ép thần kinh, biến dạng cột sống và mất vững, nên mục tiêu điều trị phẫu thuật là giải ép, nắn chỉnh biến dạng và cố định cột sống.
Phẫu thuật giải ép thực hiện khi có tổn thương thần kinh, đặc biệt là tổn thương thần kinh không hoàn toàn. Giải ép sớm làm tăng cơ may phục hồi thần kinh. Nắn chỉnh biến dạng là nắn trật (có gãy trật) hoặc biến dạng gù (gãy nhiều mảnh). Cố định cột sống khi có mất vững. Nội dung cố định là kết hợp xương và ghép xương. Trong đó kết hợp xương là tạm thời và ghép xương là cố định lâu dài.
